хизмәтлиримиз

кириш сөз

үн ـ син

көп тиллиқ қуран

дини китаблар

күндә бир һәдис

рамизанлиқ сәһпә

саһабилар һаяти

мәзһәп вә пикир еқимлири

мақалилар

һөҗҗәтлик филимләр

мәшһур шәхсләр

тәрмиләр

рәсим албуми

тордин чүшүрүң

алақә қилиң

шаһ вәлийоллаһ әддиһливи
 

әһмәд тәммам

муһәммәд ғәзнәви миладийә 1001- йили һиндистанни фәтһи қилғандин башлап, мусулманлар у йәрдә һакимийәт йүргүзди. бирдин, иккидин болуп, бир қанчә дөләт уларниң султанлиқи тәвәликигә кирди. наһайәт, һакимийәт тизгини тимурийләр аилисигичә йитип кәлди. уларниң дәвридики мәдәнийәт вә тәрәққиятқа заман шаһид иди. кейинки дәврләрдә ингилизларниң тиҗарәт үмәклири һиндистанға йитип кәлди, мусулманларниң һөкүмәт әмәлдарлири уларни иззәт- икрам билән қарши елип, уларниң сода- тиҗарәтлиригә яридәм бәргәнму болди. йиллар өткәнчә уларниң нупузиму кеңийип барди. мусулман һөкүмдарлар уларға бәзи ишларни қилип бириш үчүн вәдиләрниму бәрди, чүнки, дөләт күчлүк чағ болғач улар һечқанчә тәһдид һесапланмайтти. зәиплишиш қояши тимурийләрниң бешиға чүшкәндә, ингилизлар өзлириниң йиргиничлиқ әпти- бәширисини ачти-дә, һендистан вә униң аҗизлиқ дәвридики чириклик, оюн- тамаша, һузур һалавәт сәйналирида чоңқур ойқуға чүмгән мусулман һөкүмдарлирини өзлиригә беқиндуривалди.

мана мушундақ һакимлар өз нәпси- хаһишлири, оюн- тамашалири билән аварә йүриватқан раһәтсиз сиясий вәзийәттә, пәрвасизлар роһиға җасарәт, уйқучан көзләргә сигнал, ғапил қәлибләргә агаһландуруш сигналлирини пүткүл ихласи билән челиватқан әзимәтләрниң садаси путун әтрапта җараңлайтти; өзлириниң мәсулийәтлирини ада қилиш, өтмушниң шанлиқ излирини йеңилап, җанға раһәт өрнәклирини қайтуривелиш үчүн чиқиватқан шу садаларниң, актип паалийәтләрниң йүксәк пәллисидә йәнила шаһ вәлиюллаһ әддиһливи гигант гәвдисни тик тутуп туратти.
дуняға килиши вә һаяти

униң исми әһмәд ибн абдулһәлим болуп, һиҗрийә 1114- йили, шәввал ейиниң14- күни, миладийә 1703- йили 3- айниң 2- күни һиндистанниң диһли (тоғриси дилһи) шәһридә, бүйүк тимурийләр импирийисиниң султанилиридин бири болған орәнзип һакимийитиниң ахириқи дәврлиридә дуняға кәлди. у, мәрипәтпәтвәр, салиһ бир аилидә яшиди. дадиси катта алим киши болуп, нәшир ишлири султан орәнзип риясәтчиликидики һәнәпи мәзһипи асасида йезилған ”һиндистан пәтивалири“ ни көздин кәчүрүп, қайта бикитиш хизмитигә қатнашқан.

бу сәби бала дадисиниң һузурида тәрбийлинип, йәттә яшқа киргән чағда қуран кәримни ядлап болған. әрәб, парис тиллирини өгәнгән. һиндистанниң катта өлималирида қуран, һәдис, һәнәпи мәзһибиниң фиқһисиға даир илимләрни оқуғандин башқа, тибабәт илмини, һикмәт, логика вә пәлсәпә илимлириниму яхши игәллигән. кичигидинла тәсәввуф еқимға майил болған болуп, бу роһ униң таәт- ибадәткә йүзлинишидә наһайити зор рол ойниған. аллаһ таала униң қәлбидин дуня вә униң зибу- зиннәтлириниң сөйгүсини көтиривәткән. униң әтрапиға нурғун кишиләр топлашқан вә униңға ” шаһ вәлиюллаһ“ , йәни аллаһниң катта вәлиси дәп атиған.
оқутуш ишлири билән шуғуллиниши
 

1719- йили дадиси вапат болғандин кейин, дәрс бириш ишлирини башливәтти. гәрчә у яш болсиму, аллаһ тааланиң униңға илтипат қилған йитәрлик дәриҗидики шәриәт илимлири, нурғунлиған оқуғучиларниң топлинип, униңдин һәдис вә фиқһи илимлири бойичә дәрс елиш вәзийитини шәкилләндүргән. мушу шәкилдә он икки йилни өткүзгәндин кейин, һәҗ пәрзини ада қилиш үчүн һиҗазға барған вә паалийәтлирини ахирлаштурғандин кейин, һәрәмниң йенидин макан тутуп, бир мәзгил туруп қалған. бу җәрянда, мәккиниң шәйхлири, фәқиһлири вә һәдисшунаслири билән үчрашқан. уларниң йитәклиши арқисида һәдис ривайәт қилиш илимлириниму өгәнгән.

диһливи оқуғучиларни қарши елиш вә оқутуш үчүн мәхсус орун тутқан болсиму, оқуйдиғанларниң көплиги сәвәбидин петишмай қалған. шуниң билән шу чағдики һиндистан султани муһәммәд шаһ чоң бир мәдрәсә тәсис қилип, ечилиш мурасимиға өзи бивастә қатнашқан. бу мәдрәсә ” дарилулум“ дегән нам билән кәң тонулған. у йәрдин нурғун өлималар йитишип чиққан вә диһливидин өгәнгән илимлирини кишиләр арисида тарқатқан.
ислаһат юлида чиқарған күчлири

һиндистанниң вәзийити яманлишиватқан, һөкүмдарлар аҗиз, бидәт вә хурапатлар кишиләрниң әқлини контирол қиливалған, айиғи обдан орнашқан ингилизлар ишларниң тизгинини қолиға еливалған бир вәзийәттә деливиниң һәқиқәтни көрәр көзи әтрапқа чоңқур нәзәр ташлиди. у өз- өзигә һәқиқәткә тайинип көрәш қилип, һөкүмдарларни ойғутуш, кишиләрни ислаһат йолиға чақириш зөрүрийитини җикилиди. кишиләрни бо һалда ташлап қоюп, йезиш вә оқу- оқутуш ишлири билән шуғулланмиди.

диһливи кишиләрни қуран вә һәдистә көрситилгини бойичә әмәл вә етиқад қилидиған суннәткә ойғун тәсәввуф еқимиға чақирди. у тәсәввупқа арилишип қалған исламға ят пәлсәпиви идийиләрни тәсәввуптин тазилап, униң сағлам исламчә вуҗудини мәйданға кәлтүрүш һәркитини елип барди.

вәлиюллаһ әддиһливи иҗтиһадниң узун заманлардин тақақ пети давамлишип кәлгән ишикини ечиишқа вә төт мәзһәб имамлириниң қарашлириға бағлинип қалмаслиққа чақирди. у әбу һәнипә (имами әзәм) ниң ”дәлилини билмигән кишиниң сөзи билән пәтива биришигә болмайдиғанлиқи“ ға даир сөзини, имам малик, шафии вә әһмәд ибн һәнбәлниң сөзлирини нәқил кәлтүрүп, уларға қариғуларчә есиливелишниң тоғра әмәсликини тәкитлиди.

шәйхниң ислаһат йолида елип барған күчи шагиртлириға күчлүк тәсир көрсәткән. болупму оғли шаһ абдуләзиз униң ислаһат идийисидин қаттиқ тәсирләнгән. уму дадисиға охшашла һәдис вә фиқһи илмида таза камаләткә йәткән болуп, дадисиниң вапатидин кейин, у көтүргән әләмни көтүрүп маңған. ингилизлар һәддидин ешип, мусулман әмәлдарларниң нупузи түвәнләп маңған чағда у, ингилизларға қарши мәйданда турған вә өзиниң мону мәшһур сөзини ейтқан ”биз қуяшни нурсиз тәсәввур қилалмиғинимиздәк, мусулман падишаниму нопузсиз тәсәввур қилиш мумкин әмәс“. у йәнә ”һиндистан дарул ислам әмәс, дарул һәрбкә айлинип кәтти. мусулманларниң рәһбири күчсиз бир қорчаққа айлинип, буйруқлири иҗра қилинмайдиған, барлиқ нәрсиләр ингилизларниң қолиға өтүп кәткән, мәһкимә ишлирини қолиға еливелип, буйруқларни өзлири иҗра қилидиған боливалған бүгүнкидәк күндә, барлиқ мусулманлар җиһадқа һазирлиниши керәк“ дегән мәшһур пәтиваниң саһибидур.

шаһ вәлиюллаһ әддиһливий чақириқиниң күчлүк тәсири болған; өлималар җиһадқа рәһбәрлик қилип, мусулманларни ингилиз вә улардин йитәрлик дәриҗидә яридәм алған сихларниң қолидин қотқузуш орушлириға қатнашқан. бу өлималарниң әң мәшһурлиридин бири шәһид әһмәд ирпан болуп, у шәйхниң икки оғли шаһ абдуләзиз вә абдулқадирларниң шагиртлиридин иди.
диһливиниң әсәрлири

аллаһ таала шәйхниң һаятини бәрикәтлик қилди; у қалдурған әзимәтләр илим өгәтти, җиһадқа қуманданлиқ қилди, һәдис саһәсидә йүзлигән шагиртларни тәрбилиди, һиндистанда әң ахириқи тиниқини тиниватқан суннәтни җанландурди. униң мәшһур шагиртлиридин бири ”таҗул әрус“ намлиқ китабниң аптури әззубәйди иди. у 1790-йили вапат болған.

аллаһ таала униң вақтини йитәрлик қилди; сани 50тин ашидиған интайин муһим әсәрләрни қалдуруп кәтти. уларниң әң мәшһур әсәрлиридин монуларни санаш мумкин:

"حجة الله البالغة في أسرار الحديث وحكم التشريع" бу китаб 1869- йили һиндистанда, 1877- йили мисирда нәшир қилинған. бу мисирдики илмий паалийәтләрниң башқа мосулман әллири биләнму күчлүк алақә орнатқанлиқини көрситиду.

"الإنصاف في بيان سبب الاختلاف", бу китаб, усул әлфиқһий билән мунасивәтлик муһим тимиларни вә фиқһий мәзһәбләрниң мәйданға килиши, вә униң көп тәрәплимилик болишиға даир мәзмунларни өз ичигә алиду.

"عقد الجيد في أحكام الاجتهاد والتقليد", бу китабта иҗтиһадқа мунасивәтлик нурғун һөкүмләр оттуриға қоюлған.

"الفوز الكبير في أصول التفسير", буниңда тәпсир қилиш билән шуғуллинидиған кишиләрниң қуран кәрим айәтлирини изаһлиғанда, қейип кәтмәслиги үчүн, билиши шәрт дәп қаралған ноқтилар әтраплиқ һалда музакирә қилинған.

" والمسوَّى من أحاديث الموطأ", бу китабта, имам маликниң ”мувәтта“ намлиқ китабидики һәдисләрниң йәшмишини бириш билән биргә, өлималарниң имам маликқа йүклигән бир қисим қарашларға наһайити силиқлиқ билән изаһат бәргән.

" وشرح تراجم أبواب البخاري".
· қуран кәримни ”فتح الرحمن في ترجمة القرآن“ нами билән парисчиға тәрҗимә қилған.
вапати

һаятида нурғун ишларни қилип өткән алим шаһ вәлиюллаһ әддиһливи һиҗирийә 1176-йили муһәррәм ейиниң 26- күни, миладийә 1762-йили авғуст ейиниң 17- күни бу аләм билән видалашти. униң йитишкән төт алим оғли болуп, улар: шаһ абдуләзиз, бу киши дадисиниң илим вә әмәлдики орнини басқан. шаһ рәфиуддин, шаһ абдулқадир вә шаһ абдулғәнийлардин ибарәт. өз әсириниң әлламәси шаһ вәлиюллаһ әддиһливи қалдуруп кәткән ипар мисали излар һазирға қәдәр өзиниң хуш пурақлирини төт әтрапқа чечип кәлмәктә. өлималар униңға вә тәр аққузған әмгәклиригә наһайити юқири баһа бәргән. абдулһәй әлкинани диһливи һәққидә мундақ дәйду: " аллаһ таала бу киши, қизиниң пәрзәнтлири ,талиблири вә язған китаблири арқилиқ һиндистанда сүннәт вә һәдисни җанлардурди.."

бу мақалә әһмәд тәммамниң www.islamonline.net да елан қилинған әсири болуп, биз уни қисмән қисқартип тәрҗимә қилдуқ.
- а. қарлуқий
 

мәшһур шәхсләр сәһипсигә қайтиш>>